برای درمان بیمار اسکیزوفرنیا مقدار مشخصی دارو از داروهاي خاص نیاز است . منظور از مقدار خاص اين است كه با افزایش مقدار دارو اثر ،درمانی آن افزایش نمی یابد و مراد از داروهاي خاص داروهاي ضد روانپريشي است .به طوري كه پيش از اين اشاره شد اين دسته از داروها به سه نوع سنتي " نسل قديم" يا " نسل اول" ، و داروهاي "غير معمول"، "جديد" يا " آتيپيك" تقسيم مي شوند كه خود به دو نوع نسل دوم و نسل سوم تقسيم مي شوند .

مهارتهای ارتباطی و اجتماعی

مهارت ارتباطی به مفهوم توانائی درک درست عقاید و افکار دیگران و انتقال موثر و مفید ایده ،نظر یا خواسته ی فردی به اشخاص دیگر است.دو جزء اصلی این مهارت گوش دادن فعال و بیان موجز ، آشکار،مودبانه و رسا هست .از طریق این مهارت شخص قادر می شود با دیگران ارتباط برقرار نماید.افکار، تمایلات ، عواطف و نیازهایش را به درستی بیان نماید .از سوئی دیگر فرد باید با استفاده از این مهارت بتواند منظور دیگران را به خوبی درک کند و به احساسات و عواطف آنان وقوف یابد.بخشی از این ارتباط ، با ارتباط کلامی و بخشی دیگر با ارتباط غیر کلامی و یا به عبارت دیگر با زبان بدن (مانند شکل نشستن و گوش دادن ، خطوط چهره ) تامین می شود.

اكثرمردم سلامت را نبود بيماري جسمي مي دانند.گروهي از آنان كه از دانش بيشتري برخوردار هستند "سلامت رواني" را هم جزء جدايي ناپذير سلامتي برمي شمارند.در هر دو نگرش فوق عواملي چون رفاه و عدالت اجتماعي و وجود توانايي براي مشاركت فعال و موثر در امور شخصي واجتماعي كم ترين جايگاهي ندارد. اين در حالي است كه طبق تعريف سازمان جهاني بهداشت مفهوم"سلامت " تنها نبود" بيماري" يا" فقدان نقص" نيست بلكه به معني." برخورداري از آسايش كامل جسمي ، رواني ورفاه و عدالت اجتماعي" است.با اين تعريف معلوم مي شود كه "سلامت " مولفه هاي ديگري غير از ابعاد بيولو‍ژيكي ( زيستي) هم داردكه امور اجتماعي ،رواني و رفاهي ازآن جمله است

 

قدرت داروهاي ضد روانپريشي ( به ازاي ميلي گرم ) با هم ديگر متفاوت است. اين قدرت را با معادل سازي داروهاي ديگر با كلرو پرومازين كه نخستين داروي ضد روانپريشي است ، مي سنجند.به عنوان مثال قدرت 8 میلی گرم از پرفنازین و 5 ميلي گرم از تري فلوپرازين و 2 ميلي گرم از هالوپريدول تقريبا معادل 100 ميلي گرم از داروي کلرپرومازین است. هرچه دارو قوي تر باشد پزشك، مصرف تعداد كم تري از آن را در روز توصيه خواهد كرد.

پیش از این در بولتن شماره  اشاره شد که هر دارویی ممکن است عارضه ای داشته باشد . بخشی از این عوارض ممکن است مربوط به آثار درمانی داروباشد و عده ای هم ناشی از حساسیت فرد به یک داروی خاص ، یا تداخل دارویی و یا شرایط بیمار باشد .عوارض داروهای سنتی و داروهای نسل جدید ضد روانپریشی را می توان به شرح زیر خلاصه نمود.

از جمله بیماری های شديد عصبی روانی است.حدود یک درصد جمعیت جهان به این بیماری مبتلا هستند .امکان ابتلاء به این بیماری تقریباً در تمام طول عمر وجود داردولي شایعترین سن ابتلاءبه آن 15- 30 سالگی است.

مبتلایان به این بیماری غالباً نیاز به خدمات مستمر روانپزشکی دارند. به طوری که طبق آمار نیمی از تخت های بخشهای روانپزشکی توسط این بیماران اشغال می شود.

در هفته ی اول درمان داروئی بیمار آرامش نسبی پیدا می کند و علائم بهبودی از هفته سوم تا ششم پس از آغاز درمان ظاهر می شود و در عرض سه ماه به حداکثر خود می رسد.صبر پیشه کنید و بیمارتان را هم تشویق کنید که به مصرف داروهای خود ادامه دهد. حتی اگر بهبودی را خیلی واضح و کامل می دانید مقدار دارو را به هیچ وجه بدون نظر پزشک معالج تغییر ندهید و یا قطع نکنید. در صورتی که بیمار شما برای اولین بار است که حمله حاد بیماری را تجربه می کند لازم است درمان دارویی به مدت 1 تا 2 سال ضرورت يابد.

افراد مبتلا به اسکیزوفرنیا ممكن است تمايلي براي دریافت درمان نداشته باشند و یا امیدوار باشند که علایم بیماری بدون درمان از بین برود. ممکن است نگران باشند که درمان به درستی انجام نشود . یا نگران آن باشند که مردم چه فکری در مورد آنها می کنند. هر كدام از اين موارد مي توانند دليل عدم پذيرش درمان باشند.آموزش شخص بيمار و خانواده وي گامي اساسي در جلب همكاري بيشتر آنان در زمينه درمان است.

پيش از اين به ماهيت عود كننده ي بيماري اشاره شد . اكنون لازم است ياد آور شويم كه خطر عود بيماري با قطع دارو 50% افزیش می یابد. به خاطر خواهيم داشت كه با هر بار عود، توانایی روانی بیمار در عرصه هاي مختلف كاهش بیشتری پیدا می کند .به عبارت ديگر كاركردهاي بيمار بيشتر دستخوش تخريب مي شود. اين سير پسرونده هم براي بيمار و هم اعضاء خانواده و مراقبان وي فشار زيادي وارد مي كند.هزينه هاي عيني وملموس حملات عود مانند هزينه بستري مجدد بر خانواده تحميل مي شود. در چنين وضعي پول ، وقت و تلاش زيادي صرف آن خواهد شد كه بيمار به وضعيت قبلي برگردد. بنا براين و با تاكيد بر اين كه با هر بار تكرار حمله وضعيت بيمار بدتر خواهد شد ضروري است كه از كاهش يا قطع داروي بيمار بدون موافقت پزشك خودداري شود.كاهش دارو در شرايطي كه بيمار با استرس جديدي مانند تغيير محل زيست، تعيير شغل و يا از دست دادن دوست يا شخصي از اعضاي خانواده مواجه است منطقي نيست. اگر چنين شرايطي وجود دارد لازم است كه پزشك معالج از آن با خبر شود.

 

وقتي ابتلاء يكي از اعضاء خانواده به بيماري اسكيزوفرنيا مشخص و تائيد مي شود به ناگهان بار سنگيني بر خانواده تحميل مي شود. خانواده تمامي آمال و آرزوهاي خود در باره ي عزيزي از اعضاء خانواده را بر باد رفته مي انگارد. خانواده نگران بيمار، بيماري و آينده ي شخص مبتلا مي شود. در اين بين رفتارهاي بيمار مثل بي توجهي او به خود و محيط اطراف، حساسيت هاي بي مورد، سوءظن و احتمالا پرخاشگري هاي وي و نيز عدم رعایت بهداشت فردی، فشار رواني زيادي بر خانواده وارد مي كند.فشار اين رفتارها ي بيمار بر سایر افراد خانواده به ويژه کودکان و نوجوانان و اعضاي سالمند آن بيشتر است. براي كاهش اين فشار ها ، با آنان در باره ي بيماري صحبت كنيد و توضيح دهيد كه رفتارهاي بيمار با قصد آزار و اذيت و يا لجبازي نيست .براي آنان روشن سازيد كه بخشي از اين رفتارها معلول بيماري است و با درمان اصلاح خواهند شد.از اعضاي خانواده بخواهيد كه در حد توان خود ، وقتي را براي بيمار و بودن با او اختصاص دهند و در زمان هاي در نظر گرفته شده مسئوليتي را كه پذيرفته اند (طبق توصيه پزشك و يا عضو ديگري از تيم درمان) به اجام رسانند.توجه به نكات روابط شما با بيمار را تنظيم مي كند و فشارهاي ناشي از بيماري را به حد اقل مي رساند.

بیرون ریزی هیجانات یک واکنش روانی از سوی مراقب و سایر اعضاء خانواده نسبت به رفتارهای مختل بیمار هست. ابراز زیاد هیجانات و احساسات، فضای آرام خانواده را متشنج می کند كه نه تنها برای بیمار بلکه برای سایر اعضاء خانواده نیز مضر است. این هیجانات سبب افزايش فشار روانی در تک تک اعضاء خانواده مي شود و خطر ابتلاء آنان را به مشکلات جسمانی و روانی به 2 تا 3 برابر افزایش می دهد. از این رو شناخت هیجانات شدید و کنترل آنها نقش بسیار زیادی در سلامت روانی بیمار و کل خانواده دارد. از عوارض مهم بیرون ریزی شدید احساسات و هیجانات، عود بیماری اسکیزوفرنیا است که خود معضلات فراوانی را برای بیمار و خانواده به همراه دارد.

مسائل اجتماعی بیماران مبتلا به اسکیزوفرنیا

بیماری اسکیزوفرنیا به علت ماهیت و طولانی بودن دوره ابتلا، کارآیی بیماران را کاهش مي دهد و در روابط بین فردی و اجتماعی آنها اختلال ایجاد می کند. در نتیجه بیماران به تدریج از نقش های محوله خود به عنوان عضوی از خانواده و جامعه باز مي مانند كه این مسئله می تواند به تشدید بیماری، کاهش توانائی، و از دست رفتن مهارت ها بیانجامد.

به طور کلی می توان مشکلات این بیماران را در سطوح درمانی، جامعه و خانواده دسته بندی کرد.

مقدار مصرف روزانه دارو برای بیمار چقدر است؟

برای درمان بیمار اسکیزوفرنیا مقدار مشخصی دارو از داروهاي خاص نیاز است . منظور از مقدار خاص اين است كه با افزایش مقدار دارو اثر ،درمانی آن افزایش نمی یابد و مراد از داروهاي خاص داروهاي ضد روانپريشي است .به طوري كه پيش از اين اشاره شد اين دسته از داروها به سه نوع سنتي " نسل قديم" يا " نسل اول" ، و داروهاي "غير معمول"، "جديد" يا " آتيپيك" تقسيم مي شوند كه خود به دو نوع نسل دوم و نسل سوم تقسيم مي شوند .

تصور اين که یکی از نزدیکان شما دچار بیماری اسکیزوفرنیا شود ممكن است برايتان بسیار ناراحت کننده باشد.اين احتمال وجود دارد كه متحیر شويد و يااحساس گیجی، سردرگمی و يا گناه نمائید.احساس كنيد تمام آْرزوها و نقشه هايي كه مثلا براي زندگي فرزند خود داشتيد نقش بر آب شده و يا بر باد رفته است .در ذهن شما سئوال هاي زيادي ممكن است مطرح شود. احتمال دارد دست و پاي خود را گم كنيد،خود را ببازيد. مي خواهيد كمك كنيد ولي نمي دانيد چگونه كمك بكنيد. نمي دانيد كه چه اقدامي بكنيد. قدري آرام باشيد .به حل مشكل بينديشيد و قدم به قدم اقدام كنيد.تفكر منطقي ، سئوال هاي درست و پيدا كردن پاسخ صحيح براي آنها شما را در حل مشكل كمك خواهد كرد.پس ابتدا به چند سئوال زير پاسخ دهيد:

علایم بیماری اسکیزوفرنیا که در رفتار، گفتار، احساسات و هیجانات وی بروز میکنند، منبع اصلی و مهم برای درمان بیمار محسوب میشوند. آشنایی و توجه کافی به این علایم به پزشک معالج و خانواده کمک میکند تا از عود بیماری پیشگیری کنند.

علایم بیماری اسکیزوفرنیا به طور کلی به دو دسته تقسیم میشوند: علایم مثبت و منفی. در بروشور دیگری علایم مثبت شرح داده شده است. در این بروشور به علایم منفی پرداخته میشود.

منظور از علایم منفی آن دسته از علایم رفتاری و احساسی است که افراد سالم دارند ولی بیماران مبتلا به اسکیزوفرنیا فاقد آن هستند. مهمترین آنها عبارتند از:

تشخیص بیماری اسکیزوفرنیا براساس علایم هیجانی، روانی و رفتاری در فرد انجام می گیرد .از اين رو شناخت اين علائم و توجه به موقع به آنها در تشخیص زودرس بيماري حائز اهمیت است.

علایم بیماری بسیار متنوع است كه در نزد بيماران مختلف تفاوتهای زیادی دارند. علایم بیماری به دو دسته کلی مثبت و منفی تقسیم می شوند. علایم مثبت عبارتند از:

داروهاي ضد روانپريشي اعتیاد آور نيستند. به عبارت ديگر تحمل ايجاد نمي كنند. يعني اين كه برخلاف مواد مخدر ، پس از گذشت مدتی از مصرف دارو، بیمار نه تنها به مقدار بیشتری از دارو نياز ندارد بلكه با توصيه پزشك امكان كاهش آن هم وجود دارد.

انزوای اجتماعی و کاهش عملکرد بیمار در زمینه هاي شغلی و روابط اجتماعی باعث مشکلات بیشتری برای بیمار می گردد. برای پیشگیری از انزوا و گوشه گیری، بازتوانی روانی برای بیمار ضروری است تا فعالیت های عادی زندگی بیمار کمتر مختل شود.

خانواده با انجام اقداماتی می تواند در سازگاری شخص با بیماري خود و همچنین حفظ و ارتقاء توانمندی های روانی او، به وي کمک کند. این اقدامات عبارتند از:

بیماري اسکیزوفرنیا ماهیت عود كننده دارد. در هرحمله ي عود بیماری، علائم متعددي از جمله توهم و یا هذیان بروز مي كند.همراه با اين علائم ، تغییر رفتار به صورت های گوناگون در بیمار به وجود مي آيد.مثلا ممکن است فرد بی قرار شده و رفتاري توأم با پرخاشگری پيدا كند.

. شناخت علائم هشدار دهنده پيش از عود بیماری به خانواده كمك مي كند تا زودتر و به بهترین شیوه خود را برای مقابله و کنار آمدن با شرایط بحرانی ناشی از عود بیماری آماده نمایند . وجود آمادگي قبلي سبب كاهش فشار روانی بر مراقب و اعضاء خانواده مي شود.

خشم و ترس از علائم بیماری اسکیزوفرنیا است. هر کدام از حالات هیجانی فوق میتواند واکنشي به هذیانها یا توهمات بیمار باشد. از آنجایی که بیمار نسبت به افکار هذیانی خود اعتقاد کامل دارد، كنترل واکنشهای هیجانی و رفتاری مربوطه به آن را از خود نشان می دهد. به عنوان مثال انزوای بیمار می تواند ناشی از ترس وی از این هذیان باشد که «وی تحت تعقیب قرار دارد».

برخی شرایط و موقعیت ها، رفتارهای پرخاشگرانه را در بیمار شعله ور می سازد. شناخت این شرایط می تواند در پیشگیری از این رفتارها و ایجاد جّو آرام در کانون خانواده،در كنترل پرخاشگري بيمار تأثیر زیادی دارد.

رهائی از بیماری اسکیزوفرنیا

افراد مبتلا به اسکیزوفرنیا ممكن است تمايلي براي دریافت درمان نداشته باشند و یا امیدوار باشند که علایم بیماری بدون درمان از بین برود. ممکن است نگران باشند که درمان به درستی انجام نشود . یا نگران آن باشند که مردم چه فکری در مورد آنها می کنند. هر كدام از اين موارد مي توانند دليل عدم پذيرش درمان باشند.آموزش شخص بيمار و خانواده وي گامي اساسي در جلب همكاري بيشتر آنان در زمينه درمان است.

مقدار مصرف روزانه دارو برای بیمار چقدر است؟

برای درمان بیمار اسکیزوفرنیا مقدار مشخصی دارو نیاز است یعنی با افزایش مقدار دارو اثر درمانی آن افزایش نمی یابد. مقدار دارو توسط پزشک معالج بیمار، متناسب با مرحله بیماری و شرایط وی تجویز می شود.بنابراین مقدار دارو برای تمام بیماران یکسان نیست بلکه بر حسب شدت علایم، سن،جنس، وزن بیمار و نوع دارو تعیین می شود.علاوه براین ،پزشک وجود همزمان سایر بیماری های جسمانی و یا مصرف داروهای دیگرتوسط بیمار،وجود حساسيت هاي داروئي،سابقه ي پاسخ قبلي به درمان در بيمار و اعضاي خانواده ي او را در تجویز نوع و مقدار دارو در نظر می گیرد.به عنوان مثال پزشك ممكن است روزانه 3تا 6 عدد از يك دارو را تجويز كند. در حالي كه همان پزشك براي درمان همان بيمار با همان علائم از يك نوع داروي فقط 1 يا 2 قرص در روز نسخه نمايد. با توجه به این نکات لازم است توجه داشته باشید که اطلاعات زیر برای افزایش آگاهی شما است تا بتوانید به بیمارتان به نحو موثر کمک نمائید و به منزله مجوزی برای تغییر رژیم داروئی بیمار بدون نظر پزشک نیست.

 

بیماری اسکیزوفرنیا مانند بسیاری دیگر از بیماری های انسان از جمله فشار خون بالا، بیماری قلبی، دیابت، زخم معده، و روماتیسم قابل درمان و کنترل است. با درمان، بیماری خاموش شده و یا شدت آن کاهش می یابد. بهترین حالت در درمان طولانی مدت بیماری های جسمانی آن است که شخص مبتلا بتواند به فعالیت های عادی زندگی خود ادامه دهد و خلل مهمی در روابط خانوادگی و اجتماعی او رخ ندهد.

ممکن است بيمار،خانواده یا مراقبین اشخاص مبتلا به اسكيزوفرنيا مهارت لازم برای ابراز نیازها و درخواست هاي خود را نداشته باشند. در چنين وضغي آنان نيازمند حمايت موثر هستند.«حمایت مؤثر»، در واقع بیان سازنده نیازها ، احتياجات و خواسته هاي بيماران و خانواده هاي آنان وجلب حمايت عمومي براي برآوردن اين نيازها هست. به بياني ديگر حمايت موثر معطوف به هدف است .اما هدف چيزي جز توانمند سازي و قادر سازي بيمار مبتلا به اسكيزوفرنيا به ادامه ي زندگي مستقل در جامعه با حد اقل محدوديتنيست . براي انجام چنين حمايتي، حساس سازي و آگاهي بخشي درسطح عمومي و مسئولان قواي مختلف مملكت ، و تشكيل انجمن هاي حمايتي دولتي و غير دولتي ضرورتي حياتي دارد.

چگونه بیمار را برای مصرف دارو ترغيب كنيم؟

 

  • با بيمارتان مهربان باشيد و اعتماد او را جلب كنيد .
  • در حضور بيمار و با تشريح وضعيت خود و داروهاي احتمالي كه مصرف مي كنيد از پزشك معالج بيمارتان بپرسيد كه آيا شما هم مي توانيد مقادير كمي از داروهاي بيمار را مصرف كنيد؟
  • اگرپاسخ پزشك مثبت بود با ذكر اين كه شما همان بيمارئي را كه او بدان مبتلا هست نداريد ، به اندازه ي کمی مثلا ¼ از همان قرص را ميل كنيد. اين كار شما اطمينان او را بيشتر خواهد كرد.
  • با او صحبت كنيد و با مهرباني توضيح دهيد كه بيماري اسكيزوفرنيا هم مثل بيماري هاي ديگر مثلا مرض قند، نياز به درمان داروئي دارد.

يكي از تغييرات مهمي كه در مغز افراد مبتلا به اسكيزوفرنيا رخ مي دهد و باعث بروز اختلال در .رفتار و هيجانات وي مي شود بروز تغييرات شيميايي در سيستم عصبي مركزي است. افزايش يا كاهش نامتناسب اين مواد زيستي شيمايي مانع از كاركرد صحيح سیستم اعصاب فرد مي شود.

براي روشن شدن مطلب بهتر است ابتدا بدانيم مغز ما از ميليون ها ميليون سلول عصبي بوجود آمده است.انتهاهاي هر سلول عصبي مانند يك رشته نخ است كه در نقاط ويژه اي از مغز با چندين رشته نخ ديگر اتصال پيدا مي كند.

آموزش تغذیه مناسب

از آنجا که بیماران مبتلا به بیماری اسکیزوفرنیا بطور مرتب دارو مصرف می نمایند توجه به نیازهای تغذیه ای آنان به عنوان مکمل مناسب در کاهش علائم و روند بهبودی مؤثر است. متخصصان تغذیه پیشنهادهايي را براي راهنمایی خانواده های عزیز در این جزوه ارائه نموده اند.

 

از دوران قدیم تا گذشته ای نه چندان دور به واسطه جهل و عدم اطلاع از بیماری اسکیزوفرنیا، این بیماری به عوامل ناشناخته ماوراء الطبیعی یا شیطانی منتسب می شد . به همین دلیل بیماران طرد مي شدند و يا مورد شماطت قرار می گرفتند. مثلاً زمانی با اعتقاد به این که جسم بیمار توسط ارواح پلید تسخیر شده است، بیمار را مي بستند و تنبیه بدنی می کردند تا روح شرور از بدن وی خارج شود.

اما امروزه با پیشرفت علم و دانش ،عقاید انحرافی و خرافی در مورد این بیماری از بین رفته است.با اين حال هنوز باورهای غلط در سطح جامعه و در گروهی از مردم وجود دارد که گاه و بیگاه باعث برخوردهای غیرمنطقی با این بیماران و رواج باورهاي نادرست در باره ي آن می شود. در زیر به چند نمونه از باورهاي غلط و واقعیت موجود در باره ي آن اشاره شده است.

روانپریشی چیست؟

کلمه ي روانپریشي يا سايكوز (psychosis ) برای توصیف شرایط غيرطبيعي ذهن و وضعيت رواني به کار می رود که در طي آن ارتباط فرد با واقعیات قطع مي شود.در اين حالات ،علاوه بر قطع ارتباط با واقعيات ، اختلال در تفكر ، درك و قضاوت نيز بروز مي كند. زمانی که شخص دچار حالت روانپريشي می شود ، روانپریش يا سايكوتيك (psychotic ) شناخته می شود.

دلیل ایجاد بیماری اسکیزوفرنیا بصورت کامل هنوز شناخته نشده است. نظریات مختلفی در این زمینه وجود دارد. بنظر میرسد مدل اسیب پذیری- استرس مدلی است که می تواند شناخت بیشتری به خانواده بیماران در مورد بیماری و راههای جلوگیری از عود آن بدهد.

 

مطالب مفید